Билим ва интернационаллашув: глобал кенгайишни мақсад қилган ўзбек компаниялари учун стратегик мулоҳазалар
Эксклюзив интервьюда швециялик амалиётчи олим (Pracademic) ва халқаро бизнес стратегияси бўйича мутахассис Alex Matrsson замонавий халқаро бизнес стратегиясида билим энг муҳим омилга айланганини таъкидлайди. Унинг фикрича, билим эндиликда шунчаки актив эмас, балки рақобат устунлигининг асоси, ўсишнинг катализатори ва инновацияларнинг ҳаракатлантирувчи кучидир. Компаниялар халқаро бозорга чиқаётган бир пайтда билимларни интеграция қилиш ва амалиётга татбиқ этиш статик ресурс эмас, балки узоқ муддатли муваффақиятни таъминлайдиган динамик ва доимий ривожланиб борувчи жараёнга айланмоқда. Жаноб Матрссоннинг таъкидлашича, глобал бозорларнинг мураккаблиги билимларнинг қандай яратилиши, алмашилиши ва қўлланилишини чуқур тушунишни талаб қилади. Натижада билим оддий ресурсдан кучли ва мослашувчан рақобат воситасига айланади.
Халқаро бозорлардаги мавқеини мустаҳкамлашни мақсад қилган ўзбек компаниялари учун жаноб Матрссон очиқ (explicit) ва яширин (tacit) билимлар ўртасидаги фарқни тушуниш ниҳоятда муҳимлигини қайд этади. Кодлаштирилган ва осон узатиладиган очиқ билимлар операцион самарадорлик ҳамда қарорлар қабул қилишда муҳим аҳамиятга эга бўлса-да, глобал бизнесда энг катта қийматга эга бўлган билим тури яширин билим ҳисобланади. Шахсий тажриба ва корпоратив маданиятга таянувчи ушбу билим компанияларга турли бозорларнинг ўзига хос жиҳатларини чуқурроқ англаш имконини беради. Айнан шундай билимлар маҳаллий шароитларга мослашишда ёрдам беради ва рақобатчилар томонидан осон нусхаланмайди. Ўзбек компаниялари учун ходимлар тажрибаси ва ташкилот маданиятида мужассам бўлган яширин билим халқаро фаолиятдаги узоқ муддатли муваффақиятнинг муҳим манбаи ҳисобланади.
Глобал фаолиятини кенгайтираётган компаниялар учун жаноб Матрссон динамик қобилиятларни ривожлантиришни устувор вазифа сифатида кўрсатади. Ушбу қобилиятлар компанияларга тез ўзгараётган бозор шароитларига мос равишда ички ва ташқи салоҳиятларни интеграция қилиш, ривожлантириш ва қайта шакллантириш имконини беради. Динамик қобилиятлар технологик янгиликлар ва янги имкониятлардан самарали фойдаланиш учун зарур мослашувчанликни таъминлайди. Ўзбек компаниялари учун бундай ёндашув стратегик йўналишларни қайта кўриб чиқиш ва глобал бозорларда юзага келадиган янги маълумотлар ҳамда муаммоларга тезкор жавоб бериш имкониятини яратади.
Бундан ташқари, жаноб Матрссон ўзбек компаниялари учун абсорбтив салоҳият (absorptive capacity) алоҳида аҳамиятга эга эканини таъкидлайди. Ташқи билимларни аниқлаш, ўзлаштириш ва амалиётга татбиқ этиш қобилиятини англатадиган ушбу тушунча халқаро кенгайишнинг муҳим омилларидан биридир. Унинг фикрича, абсорбтив салоҳияти юқори бўлган компаниялар янги маълумотларни тезроқ қабул қилади ва ўз стратегияларини глобал бозорнинг ўзгарувчан талабларига мослаштира олади. Янги бозорларга киришни, халқаро ҳамкорликни ривожлантиришни ёки хорижий бозорларда инновациялар яратишни мақсад қилган ўзбек компаниялари учун абсорбтив салоҳиятни ривожлантириш катта стратегик аҳамият касб этади.
Жаноб Матрссоннинг таъкидлашича, ташкилий ўрганиш (organizational learning) ҳам глобал муваффақиятнинг муҳим омилларидан биридир. Билимларни бошқаришнинг самарали тизимлари билимлар доимий равишда яратиладиган, алмашиладиган ва қўлланиладиган корпоратив муҳитни шакллантиради. Ташкилий ўрганиш — бу компания стратегияларини мунтазам равишда такомиллаштириш ва бозор сигналлари ҳамда янги тенденциялар асосида мослаштириб бориш жараёнидир. Билимларнинг турли бўлинмалар ва географик ҳудудлар ўртасида эркин ҳаракатланишини таъминлаш орқали ўзбек компаниялари ўз жамоаларининг мослашувчанлиги ва рақобатбардошлигини ошириши мумкин.
Жаноб Матрссон, шунингдек, билимларни узатиш жараёнида юзага келадиган муаммоларга ҳам тўхталади, айниқса яширин билимларни узатиш масаласига алоҳида эътибор қаратади. Унинг фикрича, билим алмашинуви компания фаолиятини кенгайтириш ва инновацияларни ривожлантириш учун зарур бўлса-да, бу жараён менторлик дастурлари, тренинглар ва ҳамкорлик тармоқлари каби махсус механизмларни талаб қилади. Ўзбек компаниялари учун чегаралараро фаолиятда яширин билимларни самарали узатиш тизимларини яратиш жуда муҳимдир. Бу эса турли бозорлар тажрибасидан фойдаланиш ва янги шароитларга муваффақиятли мослашиш имконини беради.
Жаноб Матрссон инновацияни билим ва рақобат устунлигини боғловчи асосий омил сифатида баҳолайди. Очиқ ва яширин билимлардан самарали фойдаланиш орқали ўзбек компаниялари глобал бозорларнинг турли эҳтиёжларига мос янги маҳсулотлар, хизматлар ва бизнес моделларини яратиши мумкин. Инновация мавжуд билимларни янги ва ноёб усулларда бирлаштириш орқали қиймат яратишни англатади. Жаноб Матрссоннинг фикрича, билим алмашинуви ва уни амалиётга татбиқ этишни рағбатлантирувчи инновацион маданиятни шакллантирган компаниялар бозор ўзгаришларини олдиндан кўра олади ва рақобатчиларидан бир қадам олдинда бўладиган ечимларни таклиф этади.
Бугунги глобаллашган дунёда, дея таъкидлайди жаноб Матрссон, барқарор рақобат устунлиги тобора кўпроқ билимларга боғлиқ бўлиб бормоқда. Моддий активлардан фарқли равишда билимларни нусхалаш ёки тақлид қилиш осон эмас. У компаниянинг кундалик фаолияти, тажрибаси ва амалиётларига чуқур сингиб кетган бўлади. Шу сабабли, билим узоқ муддатли рақобат устунлигини таъминлай оладиган энг муҳим номоддий активлардан биридир. У ўзбек компанияларига билимлар базасини стратегик бошқариш, ноёб билимларни ҳимоя қилиш ва инновацион маданиятни ривожлантиришни тавсия этади.
Стратегик янгиланиш масаласига тўхталар экан, жаноб Матрссон компаниялар доимий равишда ўз стратегияларини қайта баҳолаб бориши кераклигини таъкидлайди. Стратегик янгиланиш бозорлар, маҳсулотлар ва рақобат позицияларига нисбатан ёндашувларни қайта кўриб чиқишни англатади. Ўтган тажрибалардан сабоқ олиш ва келажак истиқболларини ҳисобга олиш орқали компаниялар бозор шароитлари ҳамда технологик тараққиётдаги ўзгаришларга тез мослаша олади. Ўзбек компаниялари учун бундай доимий таҳлил ва мослашув глобал имкониятлардан самарали фойдаланиш ҳамда рақобатбардошликни сақлаб қолишда муҳим рол ўйнайди.
Хулоса қилиб айтганда, жаноб Алекс Матрссон халқаро бизнес стратегиясида билимларни интеграция қилиш ва улардан фойдаланиш узлуксиз эътибор ҳамда мослашувни талаб қиладиган динамик жараён эканини таъкидлайди. Унинг фикрича, яширин ва очиқ билимларни уйғунлаштира оладиган, динамик қобилиятларни ривожлантирадиган, абсорбтив салоҳиятни мустаҳкамлайдиган ва ташкилий ўрганиш маданиятини шакллантирадиган ўзбек компаниялари глобал бозорда муваффақият қозониш учун энг қулай позицияга эга бўлади. Глобал бизнес муҳити тобора ўзгариб бораётган бир пайтда, билимни нафақат стратегик актив, балки доимий яратиладиган, узатиладиган ва янгиланадиган жараён сифатида қабул қилган компаниялар келажакдаги глобал рақобатнинг асосий ҳаракатлантирувчи кучига айланиши мумкин.
Жаноб Алекс Матрссон ҳақида
Жаноб Алекс Матрссон — швед «Пракademик» ва Халқаро Бизнес Стратегидир. У кўзли глобал етакчи, ментор, тадбиркор, катта ўқитувчи, тадқиқотчи ва таниқли халқаро бизнес маслаҳатчисидир. У Швецияда бизнес стратегияси бўйича биринчи рақамли магистр битирувчисидир. Глобал қиймат занжири бўйлаб бизнесни бошлаш, юритиш ва бошқаришда катта тажрибага эга бўлиб, инвесторлар, кичик ва ўрта корхоналар, трансмиллий корпорациялар, давлат идоралари, университетлар ва кўп тармоқли илмий институтлар билан халқаро миқёсда ишлаган. Сиёсат, бизнес стратегияси, саноат маркетинги, тижорат дипломатияси ва тадқиқотларни тижоратлаштириш билан боғлиқ стратегик масалалар бўйича фаол сўзловчи ҳисобланади. Олий таълим соҳасида жаноб Матрссон серендипия, инновация ва синергия яратиш кучига ишонади. Шунинг учун ҳам ушбу тушунчалар биргаликда унинг билим тарқатиш фаолиятининг пойдевори бўлиб хизмат қилади. У қатъий характер касб этган прагматик ёндашувни қўллайди. У асосий бизнес тушунчаларини муваффақиятли етказиб беришни тизимли равишда таъминлайди, бир вақтнинг ўзида талабаларнинг рефлексив мутафаккир бўлиш қобилиятини ривожлантиради. У талабалар ўзларининг «замонавий» билимларини конструктив тарзда амалга оширишга қодир бўлишларини мақсад қилган — шунда улар ўз маҳаллий жамоалари, минтақалари ва кенг дунё жамиятининг «ижтимоий» ва «иқтисодий» фаровонлигини илгари суришда бебаҳо манба бўла оладилар. Унинг илмий тадқиқотлари савдони рағбатлантириш, ривожланаётган бозорлар, бизнес барқарорлиги ва халқаро фаолиятнинг тармоқ ёндашуви атрофида жамланган. Жаноб Алекс Матрссон Швециянинг жануби-шарқидаги Калмар шаҳридан келиб чиққан Шимолий Скандинавия оиласи — Матрссон уйининг аъзосидир. Консерватив тамойилларга мустаҳкам таяниб, билимга, анъанага ва умумий фаровонликка бағишланган оила вакили ҳисобланади. Ва ниҳоят, шахсий ҳаётида унинг кенг доирадаги қизиқишлари орасида кўк китлар, араб отлари, классик мусиқа, ахлоқий капитализм, дин, маданият, Шимолий мамлакатлар, КХК минтақаси ва Марказий Осиё — айниқса Қозоғистон — алоҳида ўрин тутади.